Nieuwe noodwet tegen overbevolking gevangenissen in België: wat betekent dit voor veroordeelden?

Op 16 juli 2026 heeft de Kamer van Volksvertegenwoordigers een nieuw wetsontwerp goedgekeurd met bijkomende noodmaatregelen tegen de chronische overbevolking in de Belgische gevangenissen. De maatregelen werden voorgesteld door minister van Justitie Annelies Verlinden en moeten in het najaar van 2026 in werking treden. Dit is aanvulling op de noodwet van juli 2025.

Er werden tal van nieuwe maatregelen in de strijd tegen de overbevolking goedgekeurd, dewelke in onderstaand artikel zullen bespreken, specifiek gericht op wat er nu juist veranderd voor de gedetineerden en hun familie.

1. Automatisch elektronisch toezicht voor bepaalde veroordeelden

De meest opvallende wijziging is de invoering van elektronisch toezicht van rechtswege voor bepaalde categorieën van veroordeelden.

Dit betekent dat sommige veroordeelden niet langer een klassieke gevangenisstraf zullen moeten uitzitten binnen de gevangenismuren, maar hun straf onder voorwaarden kunnen uitvoeren met een enkelband.

De maatregel geldt enkel voor specifieke categorieën van veroordeelden en onder strikte wettelijke voorwaarden. Niet iedereen komt automatisch in aanmerking.

Belangrijk is dat volgende categorieën expliciet worden uitgesloten:

• terroristische misdrijven;

• zedenmisdrijven;

• ernstige geweldsmisdrijven;

• bepaalde drugsmisdrijven.

Voor vele veroordeelden kan deze regeling echter een belangrijke opportuniteit bieden om een gevangenisstraf gedeeltelijk of volledig onder elektronisch toezicht uit te voeren.

2. Vervroegde invrijheidstelling wegens overbevolking blijft mogelijk

Een tweede belangrijke maatregel betreft de verlenging van de regeling van de vervroegde invrijheidstelling wegens overbevolking.

Deze regeling zou oorspronkelijk aflopen, maar wordt nu verlengd tot eind 2027. De wetgever beperkt de toepassing voortaan wel tot veroordeelden met een totaal van maximaal drie jaar gevangenisstraf. Voor langere straffen wordt deze uitzonderingsmaatregel afgeschaft.

Dit betekent dat personen die veroordeeld zijn tot een gevangenisstraf van maximaal drie jaar mogelijk sneller in vrijheid kunnen worden gesteld wanneer de gevangeniscapaciteit onder zware druk staat.

3. Snellere terugkeer van veroordeelden zonder verblijfsrecht

De nieuwe wet voorziet eveneens in een versnelling van de terugkeer van veroordeelden die geen wettig verblijf hebben in België.

Voortaan kan een terugkeer naar het land van herkomst reeds plaatsvinden vanaf twaalf maanden vóór het einde van de straf. Voorheen was dat slechts mogelijk vanaf zes maanden voor het strafeinde. Daarnaast komt er een tijdelijke regeling waardoor bepaalde veroordeelden met een gevangenisstraf tot drie jaar reeds na een derde van hun straf kunnen terugkeren zodra de nodige reisdocumenten beschikbaar zijn.

Volgens de regering moet deze maatregel bijdragen tot een vermindering van de druk op het Belgische gevangeniswezen.

4. Meer duidelijkheid voor de strafuitvoeringsrechter

Ook de strafuitvoeringsrechter krijgt een duidelijker wettelijk beoordelingskader.

Bij beslissingen over strafuitvoeringsmodaliteiten zoals elektronisch toezicht zal meer nadruk worden gelegd op het actuele risico dat een veroordeelde vormt voor de samenleving. Daarbij kunnen onder meer adviezen van de gevangenisdirectie en het Openbaar Ministerie worden betrokken.

Deze wijziging kan in de praktijk een belangrijke impact hebben op dossiers waarin de verdediging een strafuitvoeringsmodaliteit wenst te bekomen.

5. Wijzigingen voor geïnterneerden

Ook de interneringswet wordt aangepast.

Geïnterneerden die reeds genieten van een strafuitvoeringsmodaliteit zoals elektronisch toezicht of invrijheidstelling op proef zullen niet langer automatisch naar de gevangenis worden teruggestuurd wanneer zich problemen voordoen.

Een terugkeer naar de gevangenis zal enkel nog mogelijk zijn wanneer sprake is van een ernstig gevaar voor derden. In andere gevallen wordt gezocht naar een aangepaste zorginstelling buiten de gevangenis.

Wat betekent deze noodwet voor uw situatie?

De nieuwe noodmaatregelen creëren bijkomende mogelijkheden voor:

• elektronisch toezicht;

• vervroegde invrijheidstelling;

• aangepaste strafuitvoering;

• alternatieven voor effectieve detentie.

Tegelijk blijven de voorwaarden complex en afhankelijk van de concrete straf, het strafblad, de aard van de feiten en het individuele risicoprofiel.

Een grondige juridische analyse van uw dossier blijft daarom essentieel. Een tijdige tussenkomst van een ervaren strafrechtadvocaat kan namelijk een belangrijke invloed hebben op de wijze waarop een straf uiteindelijk wordt uitgevoerd.

Vanhellemont Advocaten kan buigen op een jarenlange ervaring in het strafrecht en strafuitvoering en staat cliënten bij in gans België. Ook buitenlandse cliënten die hun straf in hun land van herkomst (bv. Nederland, Turkijke, Marrokko,..) willen ondergaan, worden vaak door ons kantoor bijgestaan.